سنگِ کوه رحمت
پارسه بر دامنهٔ کوه رحمت برآمد، بر کنارهٔ دشت مرودشت.
سنگش را از کوههای همین پیرامون بریدند؛ آهکی خاکستری و سخت.
این روایتِ پارسه است؛ از سنگِ کوه تا امروز.
برای ادامه، صفحه را پایین بکشید
پارسه
بر دیوارههای پلکانهای پارسه، نیزهداران ردیف به ردیف نقش شدهاند.
نیزهداران میآیند
هرودوت از ده هزار سرباز برگزیدهٔ پارسی میگوید که «جاودانان» میخواندندشان؛
هر که میافتاد، دیگری جایش را میگرفت.
روایت را با یکی از همین نگهبانان پی میگیریم؛ نقشی از پلکانهای پارسه.
جاودانان: سپاه دههزار نفری به روایت هرودوت (کتاب هفتم، بند ۸۳). اینکه این نگهبانانِ سنگی همان جاودانان باشند، ثابت نشده است.
اجزای جامه
- نیزه
- جامهٔ چیندار پارسی
- سرپوش
کوروش؛ از پارس تا بابل
حدود ۵۵۹ پیش از میلاد، کوروش شاه انشان شد، در سرزمین پارس.
در این سالها هنوز سنگی برای پارسه بریده نشده بود؛ پایتخت کوروش، پاسارگاد بود.
کوروش آغاز کرد و جانشینانش گستردند: کمبوجیه مصر را گرفت و داریوش از سند تا تراکیه رسید.
مرزها تقریبیاند.
نوشتهای بر گِل
در بابل، متنی بر گل نوشتند؛ به خط میخی و زبان اکدی.
در آن آمده است که مردوک، خدای بابل، کوروش را برگزید؛
و کوروش از بازگرداندن تندیسهای خدایان به پرستشگاههایشان میگوید، از آشور تا شوش، و از بازگرداندن مردمانشان به سکونتگاهها.
در میانرودان، یادبودِ شاهان را بر گل مینوشتند؛ در پارس، بعدها بر سنگ.
استوانهٔ کوروش — نوشتهشده پس از ۵۳۹ پ.م یافتهشده در بابل، ۱۸۷۹ م — موزهٔ بریتانیا، شمارهٔ ۹۰۹۲۰
امروز برخی آن را «نخستین منشور حقوق بشر» مینامند؛ اما در متن آن سخنی از حقوق بشر نیست؛ موزهٔ بریتانیا این را برداشتی امروزی میداند.
در آن آمده است که مردوک، خدای بابل، کوروش را برگزید.
استوانهٔ کوروش، بند ۱۲ — بازگفت آزاد بر پایهٔ ترجمهٔ موزهٔ بریتانیا (BM 90920)
کوروش از بازگرداندن تندیسهای خدایان به پرستشگاههایشان میگوید، از آشور تا شوش.
استوانهٔ کوروش، بندهای ۳۰ تا ۳۲ — بازگفت آزاد بر پایهٔ ترجمهٔ موزهٔ بریتانیا (BM 90920)
و از بازگرداندن مردمانشان به سکونتگاهها.
استوانهٔ کوروش، بند ۳۲ — بازگفت آزاد بر پایهٔ ترجمهٔ موزهٔ بریتانیا (BM 90920)
متن بالا بازگفتِ آزاد است، نه نقل مستقیم؛ بر پایهٔ ترجمهٔ موزهٔ بریتانیا.
خانهای از سنگ
کوروش در ۵۳۰ پیش از میلاد درگذشت.
در پاسارگاد، آرامگاهی ساده از سنگ دارد؛ اتاقکی بر سکویی ششپله.
آرامگاه از تختهسنگهای بزرگ آهکی برآمده است؛ بیملات، با بستهای فلزی میان سنگها.
کمبوجیه، ۵۳۰ تا ۵۲۲ پ.م — گشودن مصر، ۵۲۵ پ.م
داریوش و راه شاهی
۵۲۲ پیش از میلاد؛ داریوش به شاهی رسید.
در روزگار او، راهها و منزلها سامان یافت تا پیام زودتر از سپاه برسد.
از سارد تا شوش: ۱۱۱ منزل، به روایت هرودوت؛ نود روز راه برای رهگذری معمولی.
در لوحهای گلیِ باروی پارسه، جیرهٔ رهگذرانی که با مُهر و فرمان در این راهها سفر میکردند، ثبت شده است.
به روایت هرودوت، در روزگار خشایارشا سوارانِ پیک به فاصلهٔ هر یک روز راه آماده بودند و پیام را دستبهدست میکردند؛ و نه برف و باران، نه گرما و نه تاریکی، بازشان نمیداشت. — بازگفت آزاد از هرودوت، کتاب هشتم، بند ۹۸
کل مسیر ≈ ۲٬۵۰۰ کیلومتر — برآورد امروزی از ۴۵۰ فرسنگِ هرودوت بخشهایی از این راه کهنتر از هخامنشیان است.
پیک را روی راه بکشید
مسیر تقریبی؛ جای منزلها نمادین است؛ هرودوت شمار آنها را گفته، نه جایشان.
کمانداران شوش
در شوش، دیوارهای کاخ داریوش با آجرهای لعابدار پوشیده بود.
کمانداران، شانهبهشانه، با جامههای رنگین.
در شوش، این صفها از آجرِ لعابدار بود؛ در پارسه، صفی همانند بر سنگ کنده شد.
کمانداران شوش، آجر لعابدار، روزگار داریوش یکم (۵۲۲–۴۸۶ پ.م) — موزهٔ لوور برخی این کمانداران را «جاودانان» هرودوت دانستهاند؛ این ثابت نشده است.
نشانگر را روی آجرها بکشید تا رنگ لعاب برگردد
کوه، ایوان شد
حدود ۵۱۸ پیش از میلاد، داریوش در دامنهٔ کوه رحمت، صُفّهای برپا کرد.
سنگها را بریدند و تراشیدند و بیملات بر هم نشاندند؛ با بستهای فلزی.
نامش پارسه بود؛ یونانیان بعدها آن را پرسپولیس خواندند.
بخشی از صفه را از دلِ خودِ کوه تراشیدند و باقی را با سنگهای بریده برآوردند.
نقشها را پس از نشاندن سنگها، همانجا بر دیواره کندند؛ نگهبانِ این روایت نیز چنین پدید آمد.
بست فلزی میان دو سنگ
بست فلزی میان دو سنگ (نمودار)
سنگهای صفه بیملات روی هم نشستهاند؛ جای بستهای دُمچلچلهای میانشان هنوز پیداست. بستها از آهن بودند و گاه با سرب در جای خود محکم میشدند.
برای تراشیدن، روی سنگ بکشید
دروازهٔ همهٔ ملتها
۴۸۶ پیش از میلاد؛ داریوش درگذشت و خشایارشا ساختن را پی گرفت.
در درگاه غربی، دو گاوِ سنگیِ غولپیکر؛ در درگاه شرقی، دو گاوِ بالدارِ انسانسر.
بالای سرشان، کتیبهای به سه زبان: پارسی باستان، ایلامی و بابلی.
از این دروازه، فرستادگانِ سرزمینها به پارسه درمیآمدند.
در این کتیبه، خشایارشا اهورهمزدا را آفرینندهٔ زمین و آسمان و مردم و شادیِ مردم میستاید و میگوید این دروازه را، که «همهٔ سرزمینها» نام دارد، به خواست او ساخته است. — بازگفت آزاد از کتیبهٔ XPa
𐎲𐎥 𐏐 𐎺𐏀𐎼𐎣 𐏐 𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠 𐏐 𐏃𐎹 𐏐 𐎡𐎶𐎠𐎶 𐏐 𐎲𐎢𐎷𐎡𐎶 𐏐 𐎠𐎭𐎠𐏐 𐏃𐎹 𐏐 𐎠𐎺𐎶 𐏐 𐎠𐎿𐎶𐎠𐎴𐎶 𐏐 𐎠𐎭𐎠 𐏐 𐏃𐎹 𐏐 𐎶𐎼𐎫𐎡𐎹𐎶 𐏐
بَگَ وَزْرَکَ اَئورَمَزدا هْیَ اِمام بومیم اَداهْیَ اَوَم اَسْمانَم اَدا هْیَ مَرتییَم
نور را روی کتیبه بگردانید
ملتها با هدیه میآیند
بر پلکان آپادانا، نمایندگان ۲۳ سرزمین نقش شدهاند؛ هر یک با جامهٔ خود و هدیهٔ سرزمین خود.
و در کنارشان، نگهبانان پارسی، مادی و شوشی.
این صف، شاید آیینی سالانه را نشان میدهد؛ اینکه آن آیین نوروز بوده، گمانی است، نه سندی.
هر هیئت را از جامه و هدیهاش میشناسند — پلکان شرقی آپادانا، پارسه
اینکه هر هیئت از کدام سرزمین است، همیشه قطعی نیست. هرودوت از ۲۰ ساتراپی نام میبرد؛ شمار ساتراپیها و هیئتهای پلکان یکی نیست. ساخت آپادانا: از داریوش تا خشایارشا
مادها
مادها (احتمالاً)
هدیهها: جام، تنگ، خنجر (آکیناکه)، دستبند، کت، کاندیس و شلوار
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
عیلامیها (شوشیها) (احتمالاً)
هدیهها: کمان، ماده شیر و دو توله
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
ارمنیها (احتمالاً)
هدیهها: اسب لگامدار و ظرف
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
آریاییها (شناسایی نامطمئن)
هدیهها: جام بزرگ، شتر دوکوهانه، پوست پلنگ
در برخی فهرستها: آریانها؛ جای شتر در فهرستها جابهجا میشود
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
بابلیها (احتمالاً)
هدیهها: جام کمعمق، ردا، گاو کوهاندار
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
لیدیاییها (احتمالاً)
هدیهها: گلدان، جام، دستبند، ارابهٔ دو اسبه
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
آراخوسیها (شناسایی نامطمئن)
هدیهها: جام، شتر دوکوهانه، پوست گربه وحشی
جای شتر در فهرستها جابهجا میشود
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
آشوریها (شناسایی نامطمئن)
هدیهها: جام، پوست بره، روسری، دو قوچ
در برخی منابع: سوریها
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
کاپادوکیهایها (احتمالاً)
هدیهها: ردای مادی و شلوار، اسب نر
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
مصریها (احتمالاً)
هدیهها: پارچه تاشده و گاو
این تابلو بیشتر از میان رفته است؛ عکس، جای آن را بر پلکان نشان میدهد.
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
سکاهای کلاهتیز (احتمالاً)
هدیهها: اسب نر، دو دستبند با سر حیوان، ردای مادی و شلوار
در برخی منابع: سکاها
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
ایونیها (احتمالاً)
هدیهها: جام و کاسهٔ منقوش، طاقه پارچه، گلوله پشم رنگشده
در برخی منابع: یونانیها
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
پارتیها (شناسایی نامطمئن)
هدیهها: جام منقوش، شتر دوکوهانه
جای شتر در فهرستها جابهجا میشود
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
گنداریها (احتمالاً)
هدیهها: گاو کوهاندار، سپر گرد، دو نیزه
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
باختریها (احتمالاً)
هدیهها: جام و شتر دوکوهانه
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
ساگارتیها (آساگارتیها) (شناسایی نامطمئن)
هدیهها: پارچههای مادی و اسب نر
در برخی منابع: نزدیک به کاپادوکیهایها
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
سکاهای آمورگی (شناسایی نامطمئن)
هدیهها: آکیناکه در غلاف، دستبند، تبر جنگی، اسب نر
در برخی منابع: سغدیها؛ شناسایی نامطمئن است
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
هندیها (احتمالاً)
هدیهها: کیسههای گرد (خاک طلا یا ادویه)، قاطر، دو تبر دو تیغه
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
تراکیها (اسکودریها) (احتمالاً)
هدیهها: چهار نیزه، سپر نیمکره، اسب لگامدار
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
عربها (احتمالاً)
هدیهها: ردای تاشده و شتر یککوهانه
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
زرنگیها (درنگیها) (شناسایی نامطمئن)
هدیهها: سپر گرد، نیزه، گاو شاخخمیده
در برخی منابع: کاریها؛ شناسایی نامطمئن است
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
لیبیاییها (احتمالاً)
هدیهها: دو نیزه، بز کوهی، ارابهٔ دو اسبه
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
اتیوپیاییها (احتمالاً)
هدیهها: عاج فیل، اوکاپی، ظرف (عطر)
در برخی منابع: نوبیها
منابع شناسایی: ایرانیکا، «پرسپولیس» (شهبازی)؛ لیویوس، پلکان شرقی آپادانا؛ اشمیت ۱۹۳۹؛ اشمیت ۱۹۵۳
نام یک هیئت را برگزینید
شناسایی هیئتها از روی جامه و هدیه است و همیشه قطعی نیست.
۳۳۰ پیش از میلاد؛ آتش
اسکندر مقدونی پارسه را گرفت و کاخها در آتش سوختند.
سقفهای چوبی فروریختند.
آتش، سقفهای چوبی را از میان برد؛ ستونها و درگاههای سنگی، کمابیش بر جا ماندند.
چرا؟ گزارشهای کهن یکسان نیستند: به روایت آریان، اسکندر آن را کینخواهیِ ویرانی آتن خواند؛ دیودور، پلوتارک و کورتیوس از شبی از جشن و مستی میگویند.
تصویرِ هنرمند، سدهٔ هجدهم: «اسکندر پارسه را به آتش میکشد»، برنهارد روده
سنگها هنوز ایستادهاند
آوارِ دیوارهای خشتی، پلکان شرقی آپادانا را پوشاند و نقشهایش را سالم نگه داشت.
در آغاز دههٔ ۱۹۳۰، باستانشناسان خاک را از رویش کنار زدند.
امروز آن را تخت جمشید هم مینامند.
از ستونهای آپادانا تنها چند ستون هنوز ایستاده است؛ و نقش نگهبانان، هنوز بر پلکانها.
- حدود ۵۱۸ پ.م — بنیان
- ۳۳۰ پ.م — آتش
- دههٔ ۱۹۳۰ — کاوش پلکان شرقی
- ۱۹۷۹ م — ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو
- امروز
آپادانا پیش از کاوشهای دههٔ ۱۹۳۰؛ عکس: آنتوان سِوروگین

بیش از ۲۵۰۰ سال گذشته است؛ نقشها هنوز بر سنگاند.












