رفتن به منابع
ویترین خلاقیت وب آرکا

سنگِ کوه رحمت

پارسه بر دامنهٔ کوه رحمت برآمد، بر کنارهٔ دشت مرودشت.

سنگش را از کوه‌های همین پیرامون بریدند؛ آهکی خاکستری و سخت.

این روایتِ پارسه است؛ از سنگِ کوه تا امروز.

برای ادامه، صفحه را پایین بکشید

پارسه

بر دیواره‌های پلکان‌های پارسه، نیزه‌داران ردیف به ردیف نقش شده‌اند.

نیزه‌داران می‌آیند

هرودوت از ده هزار سرباز برگزیدهٔ پارسی می‌گوید که «جاودانان» می‌خواندندشان؛

هر که می‌افتاد، دیگری جایش را می‌گرفت.

روایت را با یکی از همین نگهبانان پی می‌گیریم؛ نقشی از پلکان‌های پارسه.

جاودانان: سپاه ده‌هزار نفری به روایت هرودوت (کتاب هفتم، بند ۸۳). اینکه این نگهبانانِ سنگی همان جاودانان باشند، ثابت نشده است.

اجزای جامه

  • نیزه
  • جامهٔ چین‌دار پارسی
  • سرپوش

کوروش؛ از پارس تا بابل

حدود ۵۵۹ پیش از میلاد، کوروش شاه انشان شد، در سرزمین پارس.

در این سال‌ها هنوز سنگی برای پارسه بریده نشده بود؛ پایتخت کوروش، پاسارگاد بود.

کوروش آغاز کرد و جانشینانش گستردند: کمبوجیه مصر را گرفت و داریوش از سند تا تراکیه رسید.

مرزها تقریبی‌اند.

حدود ۵۵۰ پ.مکوروش: پیروزی بر ماد
حدود ۵۴۷ یا ۵۴۶ پ.مکوروش: گشودن سارد، لیدیه؛ سپس شهرهای ایونیه
حدود ۵۴۵ تا ۵۴۰ پ.مکوروش: سرزمین‌های خاوری — پارت، هریوا، باختر، سغد (تاریخ‌ها نامطمئن)
۵۳۹ پ.مکوروش: نبرد اوپیس و ورود به بابل؛ سوریه و فلسطین نیز با آن
۵۲۵ پ.مکمبوجیه، پسر کوروش: نبرد پلوسیون و گشودن مصر
حدود ۵۱۸ تا ۵۱۵ پ.مداریوش: هندوش، درهٔ سند
حدود ۵۱۳ پ.مداریوش: گذر از بسفر و لشکرکشی به سکاها؛ تراکیه (اسکودرا)
بابل، ۵۳۹ پ.مبه گزارش سالنامهٔ نبونئید، پس از نبرد اوپیس، سپاه کوروش بی‌جنگ به بابل درآمد.

نوشته‌ای بر گِل

در بابل، متنی بر گل نوشتند؛ به خط میخی و زبان اکدی.

در آن آمده است که مردوک، خدای بابل، کوروش را برگزید؛

و کوروش از بازگرداندن تندیس‌های خدایان به پرستشگاه‌هایشان می‌گوید، از آشور تا شوش، و از بازگرداندن مردمانشان به سکونتگاه‌ها.

در میان‌رودان، یادبودِ شاهان را بر گل می‌نوشتند؛ در پارس، بعدها بر سنگ.

استوانهٔ کوروش — نوشته‌شده پس از ۵۳۹ پ.م یافته‌شده در بابل، ۱۸۷۹ م — موزهٔ بریتانیا، شمارهٔ ۹۰۹۲۰

امروز برخی آن را «نخستین منشور حقوق بشر» می‌نامند؛ اما در متن آن سخنی از حقوق بشر نیست؛ موزهٔ بریتانیا این را برداشتی امروزی می‌داند.

خانه‌ای از سنگ

کوروش در ۵۳۰ پیش از میلاد درگذشت.

در پاسارگاد، آرامگاهی ساده از سنگ دارد؛ اتاقکی بر سکویی شش‌پله.

آرامگاه از تخته‌سنگ‌های بزرگ آهکی برآمده است؛ بی‌ملات، با بست‌های فلزی میان سنگ‌ها.

کمبوجیه، ۵۳۰ تا ۵۲۲ پ.م — گشودن مصر، ۵۲۵ پ.م

داریوش و راه شاهی

۵۲۲ پیش از میلاد؛ داریوش به شاهی رسید.

در روزگار او، راه‌ها و منزل‌ها سامان یافت تا پیام زودتر از سپاه برسد.

از سارد تا شوش: ۱۱۱ منزل، به روایت هرودوت؛ نود روز راه برای رهگذری معمولی.

در لوح‌های گلیِ باروی پارسه، جیرهٔ رهگذرانی که با مُهر و فرمان در این راه‌ها سفر می‌کردند، ثبت شده است.

به روایت هرودوت، در روزگار خشایارشا سوارانِ پیک به فاصلهٔ هر یک روز راه آماده بودند و پیام را دست‌به‌دست می‌کردند؛ و نه برف و باران، نه گرما و نه تاریکی، بازشان نمی‌داشت. — بازگفت آزاد از هرودوت، کتاب هشتم، بند ۹۸

کل مسیر ≈ ۲٬۵۰۰ کیلومتر — برآورد امروزی از ۴۵۰ فرسنگِ هرودوت بخش‌هایی از این راه کهن‌تر از هخامنشیان است.

منزل ۱۱۱ از ۱۱۱≈ ۲٬۵۰۰ کیلومتر از سارد

پیک را روی راه بکشید

مسیر تقریبی؛ جای منزل‌ها نمادین است؛ هرودوت شمار آن‌ها را گفته، نه جایشان.

کمانداران شوش

در شوش، دیوارهای کاخ داریوش با آجرهای لعاب‌دار پوشیده بود.

کمانداران، شانه‌به‌شانه، با جامه‌های رنگین.

در شوش، این صف‌ها از آجرِ لعاب‌دار بود؛ در پارسه، صفی همانند بر سنگ کنده شد.

کمانداران شوش، آجر لعاب‌دار، روزگار داریوش یکم (۵۲۲–۴۸۶ پ.م) — موزهٔ لوور برخی این کمانداران را «جاودانان» هرودوت دانسته‌اند؛ این ثابت نشده است.

نشانگر را روی آجرها بکشید تا رنگ لعاب برگردد

کوه، ایوان شد

حدود ۵۱۸ پیش از میلاد، داریوش در دامنهٔ کوه رحمت، صُفّه‌ای برپا کرد.

سنگ‌ها را بریدند و تراشیدند و بی‌ملات بر هم نشاندند؛ با بست‌های فلزی.

نامش پارسه بود؛ یونانیان بعدها آن را پرسپولیس خواندند.

بخشی از صفه را از دلِ خودِ کوه تراشیدند و باقی را با سنگ‌های بریده برآوردند.

نقش‌ها را پس از نشاندن سنگ‌ها، همان‌جا بر دیواره کندند؛ نگهبانِ این روایت نیز چنین پدید آمد.

بست فلزی میان دو سنگ

برای تراشیدن، روی سنگ بکشید

دروازهٔ همهٔ ملت‌ها

۴۸۶ پیش از میلاد؛ داریوش درگذشت و خشایارشا ساختن را پی گرفت.

در درگاه غربی، دو گاوِ سنگیِ غول‌پیکر؛ در درگاه شرقی، دو گاوِ بالدارِ انسان‌سر.

بالای سرشان، کتیبه‌ای به سه زبان: پارسی باستان، ایلامی و بابلی.

از این دروازه، فرستادگانِ سرزمین‌ها به پارسه درمی‌آمدند.

در این کتیبه، خشایارشا اهوره‌مزدا را آفرینندهٔ زمین و آسمان و مردم و شادیِ مردم می‌ستاید و می‌گوید این دروازه را، که «همهٔ سرزمین‌ها» نام دارد، به خواست او ساخته است. — بازگفت آزاد از کتیبهٔ XPa

𐎲𐎥 𐏐 𐎺𐏀𐎼𐎣 𐏐 𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠 𐏐 𐏃𐎹 𐏐 𐎡𐎶𐎠𐎶 𐏐 𐎲𐎢𐎷𐎡𐎶 𐏐 𐎠𐎭𐎠𐏐 𐏃𐎹 𐏐 𐎠𐎺𐎶 𐏐 𐎠𐎿𐎶𐎠𐎴𐎶 𐏐 𐎠𐎭𐎠 𐏐 𐏃𐎹 𐏐 𐎶𐎼𐎫𐎡𐎹𐎶 𐏐

کتیبهٔ سه‌زبانه؛ بازگفت فارسی در ادامه — سطر ۱ و ۲ از ۲۰

نور را روی کتیبه بگردانید

ملت‌ها با هدیه می‌آیند

بر پلکان آپادانا، نمایندگان ۲۳ سرزمین نقش شده‌اند؛ هر یک با جامهٔ خود و هدیهٔ سرزمین خود.

و در کنارشان، نگهبانان پارسی، مادی و شوشی.

این صف، شاید آیینی سالانه را نشان می‌دهد؛ اینکه آن آیین نوروز بوده، گمانی است، نه سندی.

هر هیئت را از جامه و هدیه‌اش می‌شناسند — پلکان شرقی آپادانا، پارسه

اینکه هر هیئت از کدام سرزمین است، همیشه قطعی نیست. هرودوت از ۲۰ ساتراپی نام می‌برد؛ شمار ساتراپی‌ها و هیئت‌های پلکان یکی نیست. ساخت آپادانا: از داریوش تا خشایارشا

مادها

نام یک هیئت را برگزینید

شناسایی هیئت‌ها از روی جامه و هدیه است و همیشه قطعی نیست.

۳۳۰ پیش از میلاد؛ آتش

اسکندر مقدونی پارسه را گرفت و کاخ‌ها در آتش سوختند.

سقف‌های چوبی فروریختند.

آتش، سقف‌های چوبی را از میان برد؛ ستون‌ها و درگاه‌های سنگی، کمابیش بر جا ماندند.

چرا؟ گزارش‌های کهن یکسان نیستند: به روایت آریان، اسکندر آن را کین‌خواهیِ ویرانی آتن خواند؛ دیودور، پلوتارک و کورتیوس از شبی از جشن و مستی می‌گویند.

تصویرِ هنرمند، سدهٔ هجدهم: «اسکندر پارسه را به آتش می‌کشد»، برنهارد روده

سنگ‌ها هنوز ایستاده‌اند

آوارِ دیوارهای خشتی، پلکان شرقی آپادانا را پوشاند و نقش‌هایش را سالم نگه داشت.

در آغاز دههٔ ۱۹۳۰، باستان‌شناسان خاک را از رویش کنار زدند.

امروز آن را تخت جمشید هم می‌نامند.

از ستون‌های آپادانا تنها چند ستون هنوز ایستاده است؛ و نقش نگهبانان، هنوز بر پلکان‌ها.

  1. حدود ۵۱۸ پ.م — بنیان
  2. ۳۳۰ پ.م — آتش
  3. دههٔ ۱۹۳۰ — کاوش پلکان شرقی
  4. ۱۹۷۹ م — ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو
  5. امروز

آپادانا پیش از کاوش‌های دههٔ ۱۹۳۰؛ عکس: آنتوان سِوروگین

امروز: کاخ داریوش (تچر)
آن زمان: کاخ داریوش (تچر)، بازسازی خیالی شارل شی‌پیه، سدهٔ نوزدهم
آن زمان: کاخ داریوش (تچر)، بازسازی خیالی شارل شی‌پیه، سدهٔ نوزدهمامروز: کاخ داریوش (تچر)

بیش از ۲۵۰۰ سال گذشته است؛ نقش‌ها هنوز بر سنگ‌اند.

آنچه درست ساخته شود، باقی می‌ماند.

وب آرکاطراحی و توسعهٔ وب، از ایده تا تحویل