هفتخان رستم
هفت خان، هفت گذرگاه دشوار رستم است در راه مازندران برای رهاندن کاووسشاه. این نمونه از سبب عزیمت آغاز میشود و تا خان چهارم، زن جادو، پیش میرود.
نقّال
شاهنامه — مقدمه هفت خوان
ای عزیزان، ای اهل دل! امشب نقل هفتخان است؛ هفت گذرگاه دشوار رستم در راه مازندران.
بیایید از آغاز بشنویم؛ از آن رامشگر و آن پند که شنیده نشد.
نگارهٔ فردوسی، سرایندهٔ شاهنامه، با کتاب و قلم
مقدمه هفت خوان
درخت برومند چون شد بلند / گر آید ز گردون برو بر گزند
شود برگ پژمرده و بیخ سست / سرش سوی پستی گراید نخست
چو از جایگه بگسلد پای خویش / به شاخ نو آیین دهد جای خویش
مراو را سپارد گل و برگ و باغ / بهاری به کردار روشن چراغ
اگر شاخ بد خیزد از بیخ نیک / تو با شاخ تندی میاغاز ایک
پدر چون به فرزند ماند جهان / کند آشکارا برو بر نهان
گر او بفگند فر و نام پدر / تو بیگانه خوانش مخوانش پسر
کرا گم شود راه آموزگار / سزد گر جفا بیند از روزگار
چنین است رسم سرای کهن / سرش هیچ پیدا نبینی ز بن
چو رسم بدش بازداند کسی / نخواهد که ماند به گیتی بسی
چو کاووس بگرفت گاه پدر / مر او را جهان بنده شد سر به سر
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۱، بیت ۱ تا ۱۱
نقّال
چرا رستم به راه افتاد
ای یاران! دیوی در جامهٔ رامشگر به دربار کاووس آمد.
بربط را کوک کرد و از مازندران سرود گفت:
زال به پند آمد و شاه را زنهار داد:
اما کاووس پند را نشنید.
شاه مازندران از دیو سپید یاری خواست.
کاووس مردی را چون مرغ پران به زابلستان فرستاد. در نامه نوشت:
زال به رستم گفت شاه جهان در دم اژدهاست. از اینجا تا مازندران دو راه است، هر دو پر رنج. پس گفت:
رخش راه هفتخان را پیش گرفت. خان اول نزدیک است…
چو رامشگری دیو زی پردهدار بیامد که خواهد بر شاه بار
دیوی در جامهٔ رامشگر نزد پردهدار آمد و خواست به حضور شاه بار یابد.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۱، بیت ۱۷که مازندران شهر ما یاد باد همیشه بر و بومش آباد باد
سرود خواند که مازندران شهر ماست؛ این بوم و بر همیشه آباد بماند.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۱، بیت ۲۴دل رزمجویش ببست اندران که لشکر کشد سوی مازندران
دل جنگجوی کاووس به این اندیشه بند شد که سپاه به مازندران ببرد.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۱، بیت ۳۵که آن خانهٔ دیو افسونگرست طلسمست و ز بند جادو درست
زال هشدار داد که آنجا خانهٔ دیوان افسونگر است و با طلسم جادو بسته شده است.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۲، بیت ۱۸چو شب روز شد شاه و جنگآوران نهادند سر سوی مازندران
با این همه، چون صبح شد شاه و جنگاوران راه مازندران را پیش گرفتند.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۳، بیت ۳شب آمد یکی ابر شد با سپاه جهان کرد چون روی زنگی سیاه
شب شد و ابری با سپاه دیو سپید آمد و جهان را یکسره سیاه کرد.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۳، بیت ۴۳چو بگذشت شب روز نزدیک شد جهانجوی را چشم تاریک شد
نزدیک صبح، چشم کاووس تیره شد و بیناییاش از میان رفت.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۳، بیت ۴۶همه گنج تاراج و لشکر اسیر جوان دولت و بخت برگشت پیر
گنج به تاراج رفت و لشکر اسیر شد؛ دولت هنوز جوان بود که بخت پیر شد.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۳، بیت ۵۰نرفتم به گفتار تو هوشمند ز کم دانشی بر من آمد گزند
در نامه نوشت: به سخن بخردانهٔ تو نرفتم و از کمدانشی این گزند به من رسید.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۴، بیت ۶تو کوتاه بگزین شگفتی ببین که یار تو باشد جهانآفرین
راه کوتاه را برگزین و شگفتی ببین؛ آفرینندهٔ جهان یارت خواهد بود.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۴، بیت ۲۸چو رستم برخش اندر آورد پای رخش رنگ بر جای و دل هم به جای
رستم پا در رکاب رخش گذاشت؛ اسب نه رم کرد و نه دل از دست داد.
فردوسی، شاهنامه، پادشاهی کیکاووس، بخش ۴، بیت ۴۷نقّال
خان اول: شیر

ای یاران! خان اول: رخش و شیر، و رستمی که در خواب است.

دشتی پر از گور پیش آمد؛ پهلوان شکار کرد و آتش برافروخت.

رخش را نواخت و راه بیابان را پیش گرفت؛ خان دوم از مه پیدا میشود…

برون رفت پس پهلو نیمروز ز پیش پدر گرد گیتی فروز
سپس پهلوان نیمروز، آن گرد جهانافروز، از پیش پدر بیرون رفت.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۱
دو روزه بیک روزه بگذاشتی شب تیره را روز پنداشتی
راه دو روزه را در یک روز پیمود و شب تیره را نیز روز انگاشت.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۲
ز پیکان تیرآتشی برفروخت بدو خاک و خاشاک و هیزم بسوخت
با پیکان تیر آتشی برافروخت و خاک و خاشاک و هیزم را در آن سوزاند.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۹
بر نیستان بستر خواب ساخت در بیم را جای ایمن شناخت
در نیزار بستر خواب گسترد و آنجا را، با همهٔ بیم، جای امن پنداشت.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۱۳
دران نیستان بیشهٔ شیر بود که پیلی نیارست ازو نی درود
آن نیزار بیشهٔ شیری بود که حتی فیل هم یارای نزدیک شدن به آن نداشت.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۱۴
نخست اسپ را گفت باید شکست چو خواهم سوارم خود آید به دست
نخست با خود گفت باید اسب را از پا درآورم؛ آنگاه سوارش خود به دستم میافتد.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۱۷
سوی رخش رخشان برآمد دمان چو آتش بجوشید رخش آن زمان
شیر دمان به سوی رخش درخشان حمله برد و رخش در همان دم چون آتش به جوش آمد.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۱۸
دو دست اندر آورد و زد بر سرش همان تیز دندان به پشت اندرش
رخش دو دست پیش برد و بر سر شیر کوبید، سپس دندان تیز را در پشتش فرو برد.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۱۹
همی زد بران خاک تا پاره کرد ددی را بران چاره بیچاره کرد
چندان بر خاکش کوبید تا پاره پاره شد و آن دد را با همین چاره از پای درآورد.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۲۰
چو بیدار شد رستم تیزچنگ جهان دید بر شیر تاریک و تنگ
چون رستم تیزچنگ بیدار شد، جهان را بر شیر تاریک و تنگ دید.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۲۱
چنین گفت با رخش کای هوشیار که گفتت که با شیر کن کارزار
به رخش گفت: ای هوشیار، که به تو گفت با شیر به نبرد برخیز؟
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۲۲
چو خورشید برزد سر از تیره کوه تهمتن ز خواب خوش آمد ستوه
چون خورشید از کوه تیره سر برآورد، تهمتن از آن خواب خوش بهستوه آمد و برخاست.
فردوسی، شاهنامه، خان اول، بیت ۲۷نقّال
خان دوم: تشنگی

ای یاران! خان دوم: بیابانی بیآب، زیر آفتابی که مرغ را در هوا بریان میکرد.

یکی راه پیش آمدش ناگزیر همیرفت بایست بر خیره خیر
راهی ناگزیر پیش رویش آمد و جز رفتن، هرچند بینشان و بیامید، چارهای نداشت.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۱
پی اسپ و گویا زبان سوار ز گرما و از تشنگی شد ز کار
از گرما و تشنگی، پای اسب از رفتن ماند و زبان گویای سوار از سخن.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۲
پیاده شد از اسپ و ژوپین به دست همیرفت پویان به کردار مست
از اسب پیاده شد، ژوپین به دست، و افتان و خیزان چون مستان راه میرفت.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۳
چنین گفت کای داور دادگر همه رنج و سختی تو آری به سر
رو به آسمان کرد و گفت: ای داور دادگر، هر رنج و سختی را تو به پایان میرسانی.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۵
تن پیلوارش چنان تفته شد که از تشنگی سست و آشفته شد
تن پیلوارش چنان در گرما گداخت که از تشنگی سست و پریشان شد.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۱۰
بیفتاد رستم بر آن گرم خاک زبان گشته از تشنگی چاک چاک
رستم بر آن خاک داغ افتاد؛ زبانش از تشنگی ترکترک شده بود.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۱۱
از میان هُرم گرما، چیزی پیدا شد…
همانگه یکی میش نیکوسرین بپیمود پیش تهمتن زمین
همان دم، میشی خوشاندام از برابر تهمتن گذشت.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۱۲
ازان رفتن میش اندیشه خاست بهدل گفت کهآبشخور این کجاست
رفتن میش اندیشهای در دلش انداخت: آبشخور این میش کجاست؟
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۱۳
بیفشارد شمشیر بر دست راست به زور جهاندار بر پای خاست
شمشیر را در دست راست فشرد و به نیروی خداوند جهان از جا برخاست.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۱۵
بر خاک گرد چشمه، هیچ ردّ سُمی نبود؛ آن میش، میش دشت نبود.
به ره بر یکی چشمه آمد پدید چو میش سراور بدانجا رسید
در راه چشمهای پدیدار شد؛ همانجا که میشِ سرور به آن رسید.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۱۷
تهمتن بر آن غُرم آفرین کرد:
گیا بر در و دشت تو سبز باد مباد از تو هرگز دل یوز شاد
گیاه در کوه و دشت تو همیشه سبز باد، و هرگز یوزپلنگ از شکار تو شاد مباد.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۲۳
همه تن بشستش بران آب پاک به کردار خورشید شد تابناک
رخش را با آن آب پاک سراپا شست تا چون خورشید درخشان شد.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۲۹
بخفت و بر آسود و نگشاد لب چمان و چران رخش تا نیمشب
رستم خوابید و آسود و لب از سخن بست؛ رخش تا نیمهشب میخرامید و میچرید.
فردوسی، شاهنامه، خان دوم، بیت ۳۷شب آمد… و در تاریکی، خان سوم کمین کرده بود.
نقّال
خان سوم: اژدها

خان سوم، ای عزیزان: شب، و اژدهایی که از تاریکی بیرون میآید.

ز دشت اندر آمد یکی اژدها کزو پیل گفتی نیابد رها
از دشت اژدهایی بیرون آمد که گفتی فیل هم از چنگش جان به در نمیبرد.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۱
بیامد جهانجوی را خفته دید بر او یکی اسپ آشفته دید
آمد و جهانجوی را خفته دید و اسبی آشفته را در کنارش.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۳
همی کوفت بر خاک رویینه سم چو تندر خروشید و افشاند دم
رخش سم رویینش را بر خاک میکوبید، چون تندر میخروشید و دم میافشاند.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۸
به گرد بیابان یکی بنگرید شد آن اژدهای دژم ناپدید
رستم گرد بیابان را نگریست؛ اژدهای خشمگین ناپدید شده بود.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۱۰
رستم دوباره خفت، و اژدها دوباره از تاریکی بیرون آمد.
به بالین رستم تگ آورد رخش همی کند خاک و همی کرد پخش
رخش تاخت تا بالین رستم؛ خاک را میکند و به هر سو میپراکند.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۱۳
بیابان همه سر به سر بنگرید بجز تیرگی شب به دیده ندید
همهٔ بیابان را سراسر نگریست و جز تاریکی شب چیزی ندید.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۱۵
به رخش مهربان گفت:
گر اینبار سازی چنین رستخیز سرت را ببرم به شمشیر تیز
اگر این بار چنین غوغایی به پا کنی، سرت را با شمشیر تیز میبرم.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۱۸
بار سوم، اژدها غرّید و گفتی از دمش آتش میافروخت.
دلش زان شگفتی به دو نیم بود کش از رستم و اژدها بیم بود
دل رخش از این شگفتی دو نیم شده بود؛ هم از رستم میترسید و هم از اژدها.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۲۳
چنان ساخت روشن جهانآفرین که پنهان نکرد اژدها را زمین
جهانآفرین چنان روشنیای پدید آورد که زمین دیگر اژدها را پنهان نکرد.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۲۷
برآن تیرگی رستم او را بدید سبک تیغ تیز از میان برکشید
رستم در آن تاریکی او را دید و تند شمشیر تیز را از کمر برکشید.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۲۸
اژدها نامش را پرسید؛
چنین داد پاسخ که من رستمم ز دستان و از سام و از نیرمم
پاسخ داد: من رستمم، از تبار دستان و سام و نیرم.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۳۶
بمالید گوش اندر آمد شگفت بلند اژدها را به دندان گرفت
رخش گوشها را خواباند، شگفتانگیز پیش آمد و اژدهای بلند را به دندان گرفت.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۴۰
بزد تیغ و بنداخت از بر سرش فرو ریخت چون رود خون از برش
تیغ زد و سرش را از تن انداخت؛ خون چون رود از تنش فرو ریخت.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۴۲
تهمتن ازو در شگفتی بماند همی پهلوی نام یزدان بخواند
تهمتن از آن پیکر در شگفتی ماند، و پهلوان نام یزدان را بر زبان آورد.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۴۶
به یزدان چنین گفت کای دادگر تو دادی مرا دانش و زور و فر
به یزدان گفت: ای دادگر، تو به من دانش و زور و شکوه دادی.
فردوسی، شاهنامه، خان سوم، بیت ۴۸سپیده سر زد. رستم رخش را زین کرد و رو به خان چهارم نهاد…
نقّال
خان چهارم: زن جادو

خان چهارم، ای یاران: بیشهای سبز، سفرهای گسترده، و بهاری که بهار نبود.

همی رفت پویان به راه دراز چو خورشید تابان بگشت از فراز
شتابان راه دراز را میرفت تا خورشید تابان از میانهٔ آسمان گذشت.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۳
درخت و گیا دید و آب روان چنان چون بود جای مرد جوان
درخت و سبزه و آب روان دید؛ جایی همانگونه که دلخواه مردان جوان است.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۴
کنار چشمه، جامی زرین پر از می بود و…
یکی غرم بریان و نان از برش نمکدان و ریچال گرد اندرش
غرمی بریان، نانی بر آن، و نمکدان و ریچار گرداگردش چیده بود.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۶
خور جادوان بد چو رستم رسید از آواز او دیو شد ناپدید
سفرهٔ جادوان بود؛ چون رستم رسید، دیو از آواز او ناپدید شد.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۷
ابا می یکی نیز تنبور یافت بیابان چنان خانهٔ سور یافت
همراه می، تنبوری هم یافت؛ بیابان برایش چون خانهٔ جشن شد.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۱۰
تنبور را در بر گرفت، زخمه زد و خواند:
که آواره و بد نشان رستم است که از روز شادیش بهره غم است
میخواند که رستم آواره و بینشان است و از روزهای شادی، بهرهاش غم است.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۱۲
بانگ رود و نالهٔ رستم به گوش زن جادو رسید…
بیاراست رخ را بسان بهار وگر چند زیبا نبودش نگار
جادو رخسار خود را چون بهار آراست، هرچند چهرهاش زیبا نبود.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۱۸
یکی طاس می بر کفش برنهاد ز دادار نیکی دهش کرد یاد
جامی می بر دستش نهاد، و رستم از دادار نیکیدهنده یاد کرد.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۲۳
سیه گشت چون نام یزدان شنید تهمتن سبک چون درو بنگرید
چون نام یزدان را شنید سیاه شد؛ تهمتن تیز در او نگریست.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۲۶
بینداخت از باد خم کمند سر جادو آورد ناگه ببند
کمند خمدار را چون باد انداخت و سر جادو را ناگهان در بند آورد.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۲۷
پرسید: چه هستی؟ همانگونه که هستی رخ بنمای!
یکی گنده پیری شد اندر کمند پر آژنگ و نیرنگ و بند و گزند
در کمند، پیرزنی گنده شد؛ پرچین، پر از نیرنگ و افسون و آزار.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۲۹
میانش به خنجر به دو نیم کرد دل جادوان زو پر از بیم کرد
میانش را با خنجر دو نیم کرد و دل جادوان را از بیم آکند.
فردوسی، شاهنامه، خان چهارم، بیت ۳۰شب بر بیشه فرود آمد. رستم رخش را زین کرد؛ راه مازندران هنوز دراز است…





